|
وقتی اسم «طاعون» می‌آید، بیشتر ما یاد قرون وسطا، مرگ سیاه و میلیون‌ها قربانی می‌افتیم. خیلی‌ها فکر می‌کنند طاعون یک بیماری منقرض‌شده تاریخی است. اما واقعیت این است که طاعون هنوز وجود دارد.هر سال صدها نفر در کشورهای مختلف آفریقا، آسیا و حتی آمریکا به طاعون مبتلا می‌شوند. باکتری عامل آن هنوز در طبیعت در میان جوندگان و کک‌ها می‌چرخد. خبر خوب این است که امروز برخلاف گذشته، طاعون با آنتی‌بیوتیک به‌راحتی درمان می‌شود؛ به شرطی که زود تشخیص داده شود.در این مقاله به‌طور کامل بررسی می‌کنیم که طاعون چیست، چگونه منتقل می‌شود، علائم انواع آن کدام است، چگونه درمان و پیشگیری می‌شود، در تاریخ چه بلایی سر بشر آورد و وضعیت آن در ایران و جهان امروز چگونه است.
طاعون یک بیماری عفونی حاد و بسیار مسری است که عامل آن باکتری‌ای به نام یرسینیا پستیس (Yersinia pestis) است. این باکتری اولین بار در سال ۱۸۹۴ توسط الکساندر یرسین کشف شد. یرسینیا پستیس یک باسیل گرم منفی، بی‌هوازی اختیاری است که در برابر سرما مقاوم است و می‌تواند مدت‌ها در خاک، لاشه حیوانات و بدن کک‌ها زنده بماند. نکته مهم: طاعون یک بیماری مشترک بین انسان و حیوان (زئونوز) است. مخزن اصلی آن جوندگان وحشی مثل موش صحرایی، موش سیاه، سنجاب، خرگوش و سگ دشتی هستند و ناقل اصلی آن به انسان، کک است.
طاعون بسته به راه ورود باکتری به بدن و اندام درگیر، سه شکل اصلی دارد:
شایع‌ترین نوع طاعون (حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد موارد).
وقتی کک آلوده انسان را نیش می‌زند، باکتری وارد سیستم لنفاوی می‌شود و به نزدیک‌ترین غدد لنفاوی می‌رود. این غدد متورم، دردناک، سفت و ملتهب می‌شوند که به آن‌ها خیارک یا بوبو (Bubo) می‌گویند. معمولاً در کشاله ران، زیر بغل و گردن دیده می‌شوند.
علائم:
دوره کمون: ۲ تا ۸ روز
بدون درمان، مرگ‌ومیر این نوع ۳۰ تا ۶۰ درصد است، اما با درمان به‌موقع به کمتر از ۵ درصد می‌رسد. این نوع معمولاً مستقیم از انسان به انسان منتقل نمی‌شود.
وقتی باکتری مستقیم وارد خون شود و در خون تکثیر پیدا کند.
این نوع می‌تواند به دنبال طاعون بوبونیک درمان‌نشده ایجاد شود یا به‌صورت اولیه از نیش کک یا تماس با حیوان آلوده به وجود آید.
علائم:
این نوع بسیار خطرناک است و بدون درمان سریع تقریباً همیشه کشنده است. حتی با درمان هم مرگ‌ومیر بالایی دارد.
خطرناک‌ترین و مسری‌ترین نوع طاعون.
وقتی باکتری به ریه‌ها می‌رسد. یا به دنبال طاعون بوبونیک و سپتی‌سمیک پیشرفته، یا با استنشاق قطرات تنفسی فرد یا حیوان مبتلا به طاعون ریوی.
علائم:
دوره کمون این نوع بسیار کوتاه است: ۱ تا ۳ روز.
طاعون ریوی تنها نوعی است که مستقیم از انسان به انسان از طریق قطرات تنفسی منتقل می‌شود و اگر در ۲۴ ساعت اول آنتی‌بیوتیک شروع نشود، تقریباً ۱۰۰ درصد کشنده است. به همین دلیل مهم‌ترین نوع از نظر بهداشت عمومی و خطر پاندمی است.
نکته: یک نوع نادر دیگر به نام طاعون حلقی هم وجود دارد که از خوردن گوشت نیم‌پز حیوان آلوده یا استنشاق نزدیک باکتری ایجاد می‌شود و با گلودرد و تورم غدد گردن همراه است.
۱. نیش کک آلوده: اصلی‌ترین راه. کک از جونده آلوده خون می‌خورد، باکتری در معده کک تکثیر و آن را مسدود می‌کند. کک گرسنه انسان و حیوانات دیگر را نیش می‌زند و باکتری را برمی‌گرداند.
۲. تماس مستقیم با بافت یا مایعات حیوان آلوده: مثل شکارچیان، دامپزشکان، قصاب‌ها که لاشه خرگوش، موش یا گربه آلوده را دستکاری می‌کنند. باکتری از خراش پوستی وارد می‌شود.
۳. قطرات تنفسی: فقط در طاعون ریوی. سرفه و عطسه فرد مبتلا، یا گربه خانگی مبتلا به طاعون ریوی می‌تواند انسان را آلوده کند.
۴. خوردن گوشت آلوده نیم‌پز: نادر ولی در برخی مناطق آفریقا گزارش شده است.
طاعون از طریق آب، غذای سالم یا تماس معمولی با فرد مبتلا به نوع بوبونیک منتقل نمی‌شود.
مخازن طبیعی طاعون در جهان به آن «کانون‌های طاعون» می‌گویند که در غرب آمریکا، ماداگاسکار، جمهوری کنگو، تانزانیا، ویتنام، مغولستان و غرب چین فعال‌اند.
تشخیص زودهنگام = نجات جان بیمار.
پزشک با دیدن تب ناگهانی + خیارک + سابقه سفر به منطقه آلوده یا تماس با جونده، به طاعون شک می‌کند.
روش‌های قطعی:
در شرایط مشکوک، درمان نباید منتظر جواب آزمایش بماند و باید فوراً شروع شود و بیمار ایزوله شود.
بله! برخلاف قرون وسطا، امروز طاعون کاملاً قابل درمان است.
اساس درمان، آنتی‌بیوتیک است که هرچه زودتر شروع شود، شانس زنده ماندن بیشتر است.
آنتی‌بیوتیک‌های خط اول طبق دستورالعمل WHO و CDC شامل جنتامایسین، داکسی‌سایکلین، سیپروفلوکساسین و تری‌متوپریم-سولفامتوکسازول هستند. انتخاب دارو، دوز و مدت درمان فقط بر عهده پزشک است.
علاوه بر آن:
هشدار: این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین نظر پزشک نیست. در صورت تب و تورم غدد بعد از سفر یا نیش حشره، فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنید.
واکسن طاعون؟ در حال حاضر واکسن تجاری مؤثر و در دسترس عموم برای طاعون وجود ندارد. واکسن‌های قدیمی اثربخشی محدود داشتند و تحقیقات برای واکسن‌های جدید همچنان ادامه دارد.
۱. مبارزه با جوندگان: زباله‌ها را مدیریت کنید، سوراخ‌ها و لانه‌های موش را ببندید، انبار مواد غذایی را ایمن کنید.
۲. مبارزه با کک: حیوانات خانگی را با داروهای ضدکک محافظت کنید، در مناطق آلوده از دورکننده حشرات (DEET) استفاده کنید.
۳. دست نزنید: به موش‌های مرده یا بیمار و لاشه حیوانات وحشی دست نزنید. اگر مجبورید، حتماً دستکش و ماسک بزنید.
۴. مراقبت از حیوان خانگی: اگر گربه یا سگ شما ناگهان تب کرد، بی‌حال شد و غددش ورم کرد، فوراً به دامپزشک ببرید و با دست برهنه به ترشحاتش دست نزنید.
۵. در سفر: در مناطق کانونی (ماداگاسکار، مناطق روستایی کنگو، غرب آمریکا) در چادرهای ضدحشره بخوابید و از کمپ زدن نزدیک لانه جوندگان خودداری کنید.
۶. گوشت را کامل بپزید و از خوردن گوشت حیوانات وحشی مشکوک پرهیز کنید.
اولین پاندمی ثبت‌شده. از مصر شروع شد و به قسطنطنیه (استانبول امروز) رسید. در اوج، روزی ۵ تا ۱۰ هزار نفر در قسطنطنیه می‌مردند. تخمین زده می‌شود ۲۵ تا ۵۰ میلیون نفر (نیمی از جمعیت اروپا) کشته شدند و امپراتوری بیزانس را تضعیف کرد.
وحشتناک‌ترین پاندمی تاریخ بشر. از آسیای مرکزی و چین با جاده ابریشم و کشتی‌ها به اروپا رسید. در فقط ۴ سال، ۷۵ تا ۲۰۰ میلیون نفر در اروپا، آسیا و آفریقا مردند؛ یعنی ۳۰ تا ۶۰ درصد جمعیت اروپا نابود شد.
پیامدهای آن فقط پزشکی نبود: کمبود کارگر، شورش‌های دهقانی، آزار اقلیت‌ها، فروپاشی فئودالیسم و تغییرات عمیق مذهبی و فرهنگی. ماسک منقاری پزشکان طاعون و رقص مرگ از یادگارهای همین دوران است.
از چین (یون‌نان) شروع شد و با کشتی‌های بخار به هند، هنگ‌کنگ، آمریکا و سراسر جهان رفت. فقط در هند بیش از ۱۰ میلیون قربانی گرفت. در همین پاندمی بود که یرسین باکتری را کشف کرد و نقش موش و کک مشخص شد.
طاعون در تاریخ ایران بارها ظاهر شده است:
طبق WHO، سالانه بین ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ مورد طاعون در جهان گزارش می‌شود.
فعال‌ترین کشورها:
آیا طاعون می‌تواند دوباره پاندمی شود؟ دانشمندان می‌گویند احتمال پاندمی مثل مرگ سیاه به دلیل وجود آنتی‌بیوتیک، بهداشت و قرنطینه بسیار کم است، اما نوع ریوی به دلیل سرایت تنفسی همچنان یک تهدید بیوتروریسمی و بهداشتی محسوب می‌شود و در لیست عوامل بیوتروریسم CDC قرار دارد.
۱. طاعون منقرض شده است: غلط. هنوز وجود دارد ولی قابل درمان است.
۲. طاعون همان جذام است: غلط. دو بیماری کاملاً متفاوت‌اند.
۳. کرونا همان طاعون جدید است: غلط. عامل، علائم و راه انتقال کاملاً متفاوت است.
۴. طاعون فقط از موش منتقل می‌شود: ناقص. موش مخزن است، ولی کک ناقل اصلی است و نوع ریوی از انسان منتقل می‌شود.
۵. واکسن طاعون برای همه لازم است: غلط. واکسن عمومی ندارد و فقط رعایت بهداشت و کنترل جوندگان توصیه می‌شود.
طاعون از ترسناک‌ترین بیماری‌های تاریخ بشر بوده که سه بار تمدن را لرزاند، اما امروز داستان فرق می‌کند. ما عامل آن را می‌شناسیم، راه انتقالش را می‌دانیم و مهم‌تر از همه، درمان قطعی آن را داریم. شناخت علائم (تب ناگهانی + غده دردناک یا سرفه خونی)، مراجعه سریع به پزشک و کنترل موش و کک، سه کلید اصلی مقابله با طاعون است. ترس از طاعون نباید داشته باشیم، اما فراموشش هم نباید بکنیم.
